Konstitutsiya Yangi O‘zbekiston tashqi siyosatining strategik yo‘naltiruvchisi sifatida

Konstitutsiya Yangi O‘zbekiston tashqi siyosatining strategik yo‘naltiruvchisi sifatida

Zamonaviy dunyo chuqur transformatsiya davrini boshdan kechirmoqda: kuch markazlari o‘zgarib, geosiyosiy ziddiyatlar keskinlashmoqda. Bunday sharoitda O‘zbekiston uchun asosiy yo‘naltiruvchi bo‘lib 2023-yil 30-aprelda referendumda qabul qilingan Konstitutsiyaning yangi tahriri xizmat qilmoqda. Yangilangan Asosiy qonun ichki demokratik islohotlarni mustahkamladi va mamlakat tashqi siyosiy doktrinasini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqdi, ochiqlik va pragmatizm yo‘nalishini konstitutsiyaviy me’yorga aylantirdi.

Faol tashqi siyosat natijasida O‘zbekiston 168 davlat bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatgan. Toshkentda 47 elchixona, 3 bosh konsullik, 13 faxriy konsul va xalqaro tashkilotlarning o‘nlab vakolatxonalari faoliyat yuritmoqda. Chet elda Respublikaning 60 diplomatik va konsullik vakolatxonasi ishlamoqda. Mamlakat BMT, YeXHTT, SHHT, MDH va Turkiy davlatlar tashkiloti kabi 100 dan ortiq xalqaro tashkilotga a’zo.

Konstitutsiya tinchsevar tashqi siyosat va yaxshi qo‘shnichilik asoslarini mustahkamladi, O‘zbekistonning xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplariga sodiqligini tasdiqladi. U strategiyani almashtirmaydi, balki uning mustahkam asosini belgilaydi: xalqaro vaziyat qanday o‘zgarmasin, qaysi maqsadlar o‘zgarmas bo‘lib qolishi kerakligini.

Tinchsevarlik – deklaratsiya emas, balki prinsip

Konstitutsiyaning 18-moddasi O‘zbekiston Respublikasi davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan ikki tomonlama va ko‘p tomonlama munosabatlarni rivojlantirishga qaratilgan tinchsevar tashqi siyosat yuritishini belgilaydi. 17-modda esa davlatlarning suveren tengligi, chegaralarning daxlsizligi, hududiy yaxlitlik, kuch ishlatmaslik va ichki ishlarga aralashmaslik prinsiplarini mustahkamlaydi.

So‘nggi o‘n yillikning asosiy yutuqi qarama-qarshilik o‘rniga muloqotga asoslangan mintaqaviy siyosat bo‘ldi. O‘zbekiston teng huquqli sheriklikka va Markaziy Osiyoda mintaqaviy tartibni mustahkamlashga sarmoya kiritmoqda, yetakchi global o‘yinchilar o‘rtasida muvozanatni saqlab qolmoqda.

2012-yildagi Konsepsiyaning asosiy prinsiplari (harbiy bloklarga va chet eldagi tinchlikparvar operatsiyalarga qo‘shilmaslik, xorijiy bazalarni joylashtirishdan voz kechish) o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Biroq avvallari suverenitet ma’lum darajada uzoqlashish orqali himoya qilingan bo‘lsa, bugungi kun uni jalb etish orqali himoya qilishni talab etmoqda. Tinchsevarlik passivlikni anglatmaydi: u milliy manfaatlarini muzokaralar, huquq va ko‘p tomonlama o‘zaro hamkorlik orqali ilgari surish usulini belgilaydi.

Yangi avlod diplomatiyasini shakllantirish

Zamonaviy tashqi siyosat texnologik o‘lchovsiz mavjud bo‘la olmaydi. Davlatlar o‘rtasidagi raqobat sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, raqamli infratuzilma va kiberxavfsizlik sohalariga o‘tmoqda. O‘zbekiston raqamli diplomatiyani rivojlantirish, sun’iy intellektni tartibga solish bo‘yicha xalqaro me’yorlarni shakllantirishda ishtirok etish, fintex va govtex yechimlarini, raqamli vizalarni va chegaradosh xizmatlarni ilgari surish imkoniyatlariga ega bo‘lmoqda.

Alohida e’tiborni “yumshoq kuch” talab etadi. Tarixiy meros, madaniyatlararo muloqot, diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlik an’analari mamlakatning raqobatbardosh ustunligi bo‘lib qolmoqda. Ijodiy iqtisodiyotni rivojlantirish muhim asosga aylanmoqda.

Tashqi siyosiy faoliyat Konsepsiyasining yangi tahriri adaptiv modeldan strategik pozitsiyalashning proaktiv modeliga o‘tishni mustahkamlashi lozim. Gap O‘zbekistonni mas’uliyatli mintaqaviy yetakchi, katta mintaqaning ishlab chiqarish va logistika markazi, ko‘p tomonlama diplomatiyaning faol ishtirokchisi sifatida shakllantirish haqida bormoqda.

 Yaxshi qo‘shnichilik – strategik ustuvor yo‘nalish

So‘nggi yillardagi eng muhim yutuqlardan biri Markaziy Osiyodagi muhitning tubdan sog‘lomlashuvi bo‘ldi. Yangilangan Konstitutsiya bu yo‘nalishni uzoq muddatli strategik ustuvor vazifa sifatida mustahkamladi. Qo‘shni davlatlar bilan o‘zaro hurmat asosida do‘stona, yaxshi qo‘shnichilik munosabatlarini mustahkamlash va rivojlantirishga intilish oliy yuridik kuchga ega bo‘ldi.

Bunday yondashuv suv-energetika balansi, ekologiya, transport bog‘liqligi, savdo va xavfsizlik masalalarini birgalikda hal etish imkonini beradi. Yaxshi qo‘shnichilikning konstitutsiyaviy mustahkamlanishi hamkorlarga Toshkent siyosatining oldindan aytib bo‘ladigan va izchil ekanligini, kon’yunkturaviy tebranishlardan xoli ekanligini kafolatlaydi. Istiqbolda bu mintaqa mamlakatlari o‘rtasidagi yanada yaqinroq hamkorlikka va ularning xalqaro ishlarda mustaqil ovozini mustahkamlashga xizmat qiladi.

Insonni himoya qilish – diplomatiyaning amaliy ma’nosi

Yangilangan Asosiy qonunning eng muhim yangiligi inson huquqlari kafolatlarini, shu jumladan mamlakat tashqarisida ham kuchaytirish bo‘ldi. Davlat o‘z fuqarolariga O‘zbekiston hududida ham, undan tashqarida ham himoya va homiylik kafolatini beradi. Tashqi ishlar vazirligi va diplomatik vakolatxonalar uchun bu har bir vatandoshning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish shartsiz ustuvor vazifa bo‘lgan servis modeliga o‘tishni anglatadi.

Chet eldagi o‘zbekistonliklar orasida tadbirkorlar, muhandislar, olimlar va IT-mutaxassislar jamoalari shakllangan. Bu mamlakatning tabiiy global ta’sir tarmog‘i bo‘lib, uning salohiyati hali to‘liq ishlatilmagan. Diaspora bilan tizimli ish yangi avlod tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda: nafaqat mehnat resursi, balki davlatning intellektual, ilmiy va ishbilarmonlik kapitali sifatida.

O‘zbekistonni mas’uliyatli “o‘rta kuch” sifatida pozitsiyalash

“O‘rta kuchlar” – global kuch markazlari maqomiga da’vo qilmaydigan, biroq mintaqaviy barqarorlik manbalari va muloqot maydonchalari bo‘la oladigan davlatlardir. Yangi yondashuvlar O‘zbekistonning Markaziy Osiyoda mas’uliyatli o‘rta kuch roli sari intilishini mustahkamlaydi – yetakchilik ambitsiyalari orqali emas, balki oldindan aytib bo‘ladiganlikni ta’minlash, ishonch muhitini saqlash va ko‘p tomonlama hamkorlik mexanizmlarini ilgari surish orqali.

Ayniqsa “C5+” platformalari muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonning Qo‘shilmaslik harakatidagi raisligi nafaqat diplomatik maqom, balki mamlakatning ko‘p vektorli, bloklarga qo‘shilmagan va global parchalanish sharoitida muloqotni saqlashga yo‘naltirilgan tashqi siyosiy modelini mustahkamlash imkoniyati sifatida muhimdir.

Huquqiy asosdan – zamonaviy diplomatiyaning yangi vositalariga

Konstitutsiya prinsiplarni belgilaydi, biroq o‘zgaruvchan sharoit ularni amalga oshirish vositalarini yangilashni talab etadi. Bugungi kunda nafaqat an’anaviy siyosiy va harbiy xavf-xatarlarni, balki kiberxavflarni, logistika uzilishlarini, sanksiya cheklovlarini, suv tanqisligini, iqlim o‘zgarishlarini va texnologik bog‘liqlikni hisobga olish zarur.

O‘zbekiston uchun tashqi siyosatning iqtisodiy va texnologik rivojlanish bilan bog‘liqligi ayniqsa muhim: xalqaro ishlab chiqarish zanjirlarida ishtirokni kengaytirish, yuqori texnologiyali tarmoqlarni rivojlantirish va investitsiya aloqalarini mustahkamlash. Raqamli diplomatiya va suv (ekologik) diplomatiyasi yangi o‘lchov kasb etmoqda.

Konstitutsiya prinsiplarni – tinchlik, hamkorlik, huquqqa hurmat va insonni himoya qilishni belgilaydi. Aniq ustuvor yo‘nalishlar, mexanizmlar va vositalar strategik hujjatlarda shakllantirilishi va xalqaro voqelikka moslashtirilishi lozim.

 O‘zgaruvchan dunyoda izchillik

Yangilangan Konstitutsiya prinsiplarning barqarorligini diplomatiyaning moslashuvchanligi bilan bog‘laydi. U O‘zbekiston ko‘p vektorli muloqot olib borishi, mintaqaviy aloqalarni mustahkamlashi va xalqaro hamkorlikni kengaytirishi mumkin bo‘lgan doirani belgilaydi, bunda mustaqillikni saqlab qoladi.

Yangi O‘zbekiston tashqi siyosati muvaffaqiyatli bo‘ladi, agar konstitutsiyaviy me’yorlar amaliy natijalarda – qo‘shnilar bilan tinch va oldindan aytib bo‘ladigan munosabatlarda, yangi iqtisodiy imkoniyatlarda, fuqarolarning ishonchli himoyasida va umumiy muammolarni hal etishda ishtirok etishda mujassam topsa. Yangilangan Konstitutsiyaning roli aynan shundan iborat – nafaqat huquqiy asos, balki mamlakat tashqi siyosatining strategik yo‘naltiruvchisi bo‘lish.

Baxodir ISMAILOV,

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Qonunchilik va huquqiy siyosat instituti sektor mudiri,

yuridik fanlar doktori, professor